Giới thiệu bộ sưu tập hiện vật nghi lễ hầu đồng quý hiếm tới công chúng
TTV – Lần đầu tiên, một bộ sưu tập hiện vật nghi lễ hầu đồng được giới thiệu công khai tại chương trình Diễn xướng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu xứ Đoài 2025 diễn ra tại chùa Liên Trì (xã Kiều Phú), thu hút sự chú ý của cộng đồng tín ngưỡng Tứ Phủ.
Bộ sưu tập hiện vật gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu do thanh đồng Nguyễn Đăng Tài (phường Bồ Đề, Hà Nội) dày công sưu tầm trong suốt 35 năm đang thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và cộng đồng thực hành di sản văn hoá. Với hàng trăm hiện vật có niên đại trên 100 năm, bộ sưu tập được đánh giá là một trong những hệ thống tư liệu vật thể hiếm hoi phản ánh trực tiếp đời sống nghi lễ hầu Thánh tại nhiều đền phủ trên khắp cả nước.
Thanh đồng Nguyễn Đăng Tài trình diễn, thao tác với nhạc cụ cổ để minh họa cách sử dụng hiện vật trong nghi lễ truyền thống.
Các hiện vật bao gồm nhạc cụ, đồ thờ và vật phẩm tế tự từng được sử dụng bởi những nghệ nhân, thanh đồng, pháp sư nổi tiếng trong thế kỷ XX. Không chỉ phong phú về số lượng, bộ sưu tập còn cho thấy tính hệ thống, gắn liền với các không gian thực hành cụ thể của đạo Mẫu – một tín ngưỡng dân gian đặc sắc của người Việt đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc ghi danh này vừa khẳng định giá trị văn hóa – tâm linh sâu sắc, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn, thực hành đúng chuẩn mực, tránh xu hướng thương mại hóa và lệch chuẩn nghi lễ.
Thanh đồng Nguyễn Đăng Tài giới thiệu, thuyết minh các hiện vật cổ trong bộ sưu tập liên quan đến nghi lễ hầu đồng tại chương trình “Diễn xướng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu xứ Đoài năm 2025”.
Bộ sách Thiên thư cổ – một trong những hiện vật quý hiếm được lưu giữ, phản ánh tri thức nghi lễ và hệ thống biểu đạt tâm linh trong tín ngưỡng thờ Mẫu.
Tráp khảm xà cừ và khay xin đài âm dương – những hiện vật tế tự gắn với nghi lễ hầu Thánh, thể hiện trình độ thủ công và thẩm mỹ truyền thống.
Không gian trưng bày hiện vật hầu đồng thu hút sự quan tâm của đông đảo người thực hành tín ngưỡng và công chúng tại chùa Liên Trì (xã Kiều Phú, Hà Nội).
Hộp tráp đựng trang sức và hiện vật hầu Thánh, gồm vòng, kiềng, xà tích, châu ngọc được sử dụng trong các giá hầu cổ.
Nhạc cụ và trang phục nghi lễ trong bộ sưu tập, phản ánh sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, mỹ thuật và tín ngưỡng dân gian.
Bộ phách, tiu và trống pháp sự từng được sử dụng trong các nghi lễ cổ của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Trong bối cảnh đó, Hà Nội – địa phương có mật độ cơ sở thờ Mẫu thuộc hàng lớn nhất cả nước – được xem là trung tâm quan trọng trong việc gìn giữ không gian văn hóa của di sản. Theo thống kê của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, toàn thành phố hiện có hơn 2.000 di tích và cơ sở thờ tự liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu, bao gồm phủ, đền, điện, miếu và hàng trăm điện tư gia. Bên cạnh hoạt động diễn xướng, hát văn, hầu đồng, việc sưu tầm, bảo tồn hiện vật nghi lễ ngày càng được chú trọng như một hướng tiếp cận chiều sâu, giúp công chúng hiểu lịch sử và bản chất của di sản thông qua những dấu tích vật chất.
Điểm nhấn đặc biệt trong bộ sưu tập của ông Nguyễn Đăng Tài là nhóm nhạc cụ cổ gắn với tên tuổi các nghệ nhân cung văn danh tiếng. Trong đó có năm cây đàn cổ quý hiếm, đều trên 100 năm tuổi, từng đồng hành cùng các nghệ nhân trong suốt quá trình phụng sự Thánh. Nổi bật nhất là cây đàn “con dơi” với ngựa đàn tạo hình con dơi mang biểu tượng chữ Phúc, do cố nghệ nhân Hai Văn (quê Nam Định) sử dụng từ thập niên 1930 tại đền Công Đồng Bắc Lệ. Theo đánh giá của giới chuyên môn, đây là hiện vật độc bản, hiếm gặp cả về tạo hình, giá trị biểu trưng và lịch sử sử dụng.
Biểu tượng con dơi chạm khắc trên hiện vật cổ, mang ý nghĩa Phúc trong quan niệm tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Bên cạnh đó còn có cây đàn “Tam Phủ Linh Từ” của cố nghệ nhân Nguyễn Văn Sắc – Cung văn Trưởng đền Lảnh Giang (Hà Nam cũ), cây đàn trắc của cố nghệ nhân Trần Đức Nhân (Sao Đỏ, Hải Dương cũ), cùng hai cây đàn gắn liền với tên tuổi cố nghệ nhân Nguyễn Thị Chí (Bà Chảo), nữ danh ca tiêu biểu của làng cung văn Việt Nam trong suốt hai thế kỷ XX – XXI. Những nhạc cụ này không chỉ mang giá trị âm nhạc, mà còn phản ánh trình độ thủ công, mỹ thuật và quan niệm thẩm mỹ của từng thời kỳ lịch sử.
Ngoài nhạc cụ, bộ sưu tập còn quy tụ nhiều vật phẩm tế tự quý hiếm như tráp khảm xà cừ, khay xin đài âm dương, trống, phách, tiu dùng trong các pháp sự cổ, cùng hệ thống đai mạng thêu cườm, khăn phụ diện, khăn tấu hương và các bộ khăn áo gắn với nhiều nghệ nhân danh tiếng tại Hà Nội và các vùng lân cận. Đáng chú ý là bộ sách Thiên thư, hốt ngà và dao dùng trong giá hầu Đức Thánh Trần của cố nghệ nhân Đặng Đình Nan – những hiện vật được đánh giá có giá trị cao về mặt nghiên cứu nghi lễ.
Các hiện vật tế tự cổ được trưng bày, phản ánh chiều sâu lịch sử và kỹ thuật thủ công truyền thống.
Bộ tiu cảnh khoa cúng của cố nghệ nhân hát văn, pháp sư Nguyễn Văn Nhàn (1920-2008), hiện vật quý gắn với nghi lễ cổ trong tín ngưỡng thờ Mẫu tại Hà Nội.
Theo ông Nguyễn Đăng Tài, nhiều hiện vật trong bộ sưu tập hiện nay rất ít người còn nắm được cách sử dụng đúng nghi thức. “Mỗi đồ vật đều gắn với một không gian thực hành, một nghi lễ cụ thể và một lớp tri thức dân gian. Nếu không được lưu giữ, giải mã và giới thiệu đúng cách, di sản sẽ đối mặt nguy cơ đứt gãy”, ông chia sẻ. Việc đưa bộ sưu tập vào trưng bày trong khuôn khổ các chương trình diễn xướng cộng đồng đã tạo điều kiện để người thực hành tín ngưỡng, nhà nghiên cứu và công chúng tiếp cận di sản từ chiều sâu lịch sử và kỹ thuật nghi lễ, thay vì chỉ nhìn nhận qua phần trình diễn bề nổi.
Qua đó, những giá trị chuẩn mực, nhân văn của tín ngưỡng thờ Mẫu tiếp tục được lan tỏa, góp phần khẳng định sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa dân gian đã ăn sâu trong đời sống tinh thần của người Việt.
Minh Đức (Theo Thời Trang Vàng)